و گردبرگرد شهر خندقى عظيم هست ، و مسنى درين خندق بسته‌اند . و آب بر سر آن رانده در روزگار جاهليت ، و آبادان‌تر جايى در شهر ، اينجايگاهست كه سرطاق گويند ، و جوى ارزيز بر سر آنست ، دكانهاى اين بازار بسيارى آنست كه عمارت اين جوى وقف كرده‌اند ، و گبر كانند كه آن را نگاه دارند پيوسته تابستان و زمستان ، و مسجد آدينه در شارستان بود ، زير قهندز ، و در شهر ازين رود ارزيز آبها و جويها برخيزد كه باغها و بوستانها را آب دهد ، و سراى امارت در قهندز بود ، و شارستان بر يك گوشهء ربض است ، نزديك رود سغد ، و ديوار ربض از سغد گرفته‌اند ، از جايگاهى كه آن را افشينه « 1 » خوانند ، و از حد كوهك و همچنين به ورسنين « 2 » در گردد و پيرامن فيك « 3 » بر دروازهء ديورد « 4 » تا در فرخشيد « 5 » تا در غداود تا كنار رود ، و اين رود گردبرگرد ربض ميگردد ، چون خندق و مقدار اين ديوار دو فرسنگ در دو فرسنگ بود ، و چشمهء نهر و بازارگاه سرطاق است ، و از آنجايگه بازارها و محلها برخيزد ، و كوشكها و بوستانها ، و كم‌سرايى بود كه درو بوستان نباشد ، چنان‌كه اگر كسى بر قهندز رود ، و نگاه كند ، همه سرايها بدرخت پوشيده باشد ، كه در سرايها و در محلها و بر كنار جويها و دوكانها همه درخت بود . » تذكار مرحوم حاج معصومعليشاه نعمة اللهى شيرازى رحمة اللّه عليه در ضمن سير و سياحت ، سفرى هم به بخارا كرده و از وضع اين شهر و مردم آن نكاتى بسيار دقيق و جالب توجه در كتاب خود طرائق الحقائق مذكور داشته ، و پس از ذكر بعضى مزارات مشهور نوشته است : هركس بخواهد بمزارات بخارا مستحضر گردد ، كتابيكه احمد بن محمود ملقب به معين الفقراء تأليف نموده مطالعه نمايد » . براى اطلاع بيشتر ر ك : « خاتمهء طرائق الحقائق ، ص 320 تا 328 » .

--> ( 1 ) - اصل : اسه ؟ ؟ ؟ . ( 2 ) - اصل : بدون نقطه است . ( 3 ) - مسالك : فنك . ( 4 ) - مسالك : ريودد . ( 5 ) - اصل : فحسد ؟ ؟ ؟ .